V.League và chuỗi giá trị bóng đá Việt Nam: Bao nhiêu phần trăm quay về học viện?

Điều đáng nhớ nhất trong một kỳ chuyển nhượng của bóng đá Việt Nam hiếm khi nằm ở buổi lễ ký kết. Nó nằm ở một bản fax gửi từ nước ngoài. Khi một cầu thủ hai mươi tuổi đặt bút ký hợp đồng với một câu lạc bộ J1 League, câu hỏi thật sự không phải là con số được công bố trên bảng tin, mà là bao nhiêu phần trăm trong đó sẽ chảy ngược về học viện đã nuôi cậu ấy suốt tám năm. Ở V.League, phần đó thường nhỏ đến mức người ta không buồn nhắc.

Tôi bắt đầu để ý chuyện này sau nhiều mùa theo dõi V.League từ khán đài và qua băng hình. Bóng đá Việt Nam sản xuất cầu thủ tốt hơn khả năng giữ họ. Học viện HAGL JMG, PVF, Viettel, trung tâm đào tạo của Hà Nội FC — tất cả đều làm rất tốt phần khó nhất của nghề làm bóng đá: biến một đứa trẻ mười hai tuổi thành một cầu thủ chuyên nghiệp. Nhưng khi cầu thủ ấy đủ chín, hệ thống phía sau lại không có công cụ để thu lại giá trị mà chính mình tạo ra.

Bối cảnh: một giải đấu vận hành bằng tiền tài trợ

V.League 1 hiện có 14 câu lạc bộ, do VFF quản lý về mặt hành chính và VPF điều hành trực tiếp. Cấu trúc doanh thu của phần lớn câu lạc bộ trong giải gần như giống nhau: một phần nhỏ đến từ bán vé và bản quyền truyền hình, phần lớn còn lại đến từ nhà tài trợ và chủ sở hữu. Đây là điểm khác biệt căn bản so với J1 League, K League 1 hay Thai League 1 — những giải mà câu lạc bộ có thể sống bằng dòng tiền thương mại ổn định và bán cầu thủ.

Hệ quả là chuỗi giá trị bị đứt ở giữa. Học viện bỏ chi phí đào tạo trong tám đến mười năm. Câu lạc bộ chịu chi phí lương và cơ hội thi đấu trong ba đến bốn mùa. Rồi cầu thủ ra nước ngoài, và khoản thu lớn nhất lại rơi vào tay câu lạc bộ mua — nơi chỉ cần trả một khoản phí chuyển nhượng, cộng thêm cơ chế đào tạo và liên đới của FIFA.

Cơ chế ấy có tồn tại. FIFA quy định khoản đền bù đào tạo và cơ chế liên đới chia một phần trăm nhất định của phí chuyển nhượng cho các câu lạc bộ đã góp công đào tạo cầu thủ từ 12 đến 23 tuổi. Nhưng tỷ lệ đó thường chỉ ở mức vài phần trăm, và với những thương vụ giá trị thấp đặc trưng của thị trường Việt Nam, số tiền quay về học viện không đủ để trang trải một năm vận hành. Nó là khoản bù đắp mang tính tượng trưng, không phải một mô hình kinh doanh.

Trục chảy của tài năng

Bản đồ chuyển nhượng của bóng đá Việt Nam khá rõ ràng. Trục nội địa tập trung quanh Hà Nội, Nam Định, Công an Hà Nội và Thanh Hóa — nhóm câu lạc bộ có ngân sách ổn định và tham vọng vô địch. Phía dưới là nhóm câu lạc bộ sống bằng việc bán cầu thủ để cân đối ngân sách. Phía trên, dòng chảy xuất khẩu hướng về J1 và J2 League, K League 1 và 2, Thai League 1, và một nhánh nhỏ hơn sang châu Âu.

Điều đáng chú ý là dòng chảy này không chỉ diễn ra một chiều. Các câu lạc bộ Nhật Bản và Hàn Quốc tuyển cầu thủ Việt Nam ở độ tuổi rất trẻ — thường 19 đến 22 — với chi phí thấp, rồi phát triển họ trong hệ thống của mình. Về mặt kỹ thuật, đó là mô hình đầu tư hiệu quả. Về mặt cấu trúc, đó là dấu hiệu cho thấy bóng đá Việt Nam đang bán nguyên liệu thô thay vì bán thành phẩm.

Cơ chế, không phải con người

Nếu chỉ nhìn vào kết quả, người ta dễ kết luận rằng vấn đề nằm ở khâu huấn luyện hay chiến thuật. Tôi không nghĩ vậy. Khâu tổ chức trận đấu của V.League đang tiến bộ: các đội pressing có hệ thống hơn, chuyển trạng thái được huấn luyện bài bản hơn, và dữ liệu theo dõi trận đấu đã trở thành công cụ tiêu chuẩn ở nhóm câu lạc bộ dẫn đầu.

Vấn đề nằm ở chỗ khác: một giải đấu không thể giữ cầu thủ nếu doanh thu của nó không đủ để trả cho họ. Mức lương trần mà một câu lạc bộ V.League có thể trả bị giới hạn bởi doanh thu, và doanh thu bị giới hạn bởi giá trị bản quyền truyền hình lẫn sức mua của khán giả địa phương. Khi một cầu thủ nhận được lời đề nghị từ K League 1 với mức lương gấp ba lần, không có lập luận cảm xúc nào đủ mạnh để giữ anh ta lại.

Đó là lý do tôi xem việc chuyển đổi thể thức sang mùa giải xuyên năm là bước đi quan trọng hơn nhiều người tưởng. Việc đồng bộ lịch thi đấu với các giải lớn ở châu Á giúp câu lạc bộ Việt Nam đàm phán chuyển nhượng vào đúng cửa sổ, thay vì bán trong tình thế bị động khi đối tác đã đóng sổ. Cùng với đó là cơ chế cấp phép câu lạc bộ của AFC, buộc các đội tham dự đấu trường châu lục phải minh bạch hóa cấu trúc tài chính, kiểm soát công nợ và chứng minh năng lực vận hành.

Góc nhìn ngược: học viện không phải là vấn đề

Khi bàn về bóng đá trẻ Việt Nam, phần lớn ý kiến tập trung vào chất lượng đào tạo: cần thêm học viện, cần thêm chuyên gia, cần thêm tiền cho lò. Tôi cho rằng đó là chẩn đoán sai địa chỉ. Bóng đá Việt Nam không thiếu cầu thủ giỏi. Nó thiếu thị trường tiêu thụ nội địa đủ lớn để giữ cầu thủ giỏi.

Nhìn sang Thái Lan sẽ thấy rõ. Buriram United và BG Pathum xây dựng được doanh thu thương mại đủ mạnh để vừa giữ trụ cột, vừa bán cầu thủ ra nước ngoài với giá cao, vừa tái đầu tư vào học viện. Họ không có học viện tốt hơn Việt Nam một cách tuyệt đối. Họ có một giải đấu bán được nhiều tiền hơn.

Điểm mù nằm ở chỗ chúng ta thường đo chất lượng đào tạo bằng số cầu thủ xuất khẩu, trong khi thước đo đúng phải là số tiền thu về trên mỗi cầu thủ xuất khẩu. Một nền bóng đá bán được nhiều cầu thủ nhưng thu về ít tiền không phải là nền bóng đá phát triển — đó là nền bóng đá đang trợ giá cho các giải đấu khác.

Một câu hỏi chưa được giải quyết

Có một câu hỏi mà các cuộc thảo luận về bóng đá Việt Nam hiếm khi trả lời thỏa đáng: khi một cầu thủ rời V.League, ai là người chịu trách nhiệm đảm bảo phần giá trị thu về được tái đầu tư vào thế hệ kế tiếp? Hiện tại không có cơ chế nào ràng buộc điều đó. Tiền chuyển nhượng về câu lạc bộ, câu lạc bộ dùng vào ngân sách mùa giải, và vòng lặp tiếp tục.

Mùa giải tới sẽ là phép thử. Nếu số câu lạc bộ đạt chuẩn cấp phép AFC tăng lên, đó là tín hiệu tốt về mặt quản trị. Nhưng chỉ số thật sự cần theo dõi lại nằm ở chỗ khác: tỷ lệ doanh thu phi tài trợ trên tổng doanh thu của mỗi câu lạc bộ. Bao lâu chỉ số đó còn dưới hai mươi phần trăm, bóng đá Việt Nam vẫn sẽ tiếp tục đào tạo ra những cầu thủ mà chính mình không đủ khả năng giữ.